Jakie prawa ma pracownik na urlopie to jedno z najważniejszych zagadnień z zakresu prawa pracy, które wpływa na codzienne funkcjonowanie zarówno zatrudnionych, jak i pracodawców.
Podstawy prawne urlopu
W polskim systemie prawnym kwestie związane z urlopem wypoczynkowym regulowane są przede wszystkim przez Kodeks pracy. To właśnie w nim określono m.in. wymiar urlopu, zasady jego udzielania oraz prawa i obowiązki stron stosunku pracy.
Kodeks pracy a urlop
Kodeks pracy ustanawia, że każdy pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę ma roczne prawo do urlopu wypoczynkowego. Zapis ten dotyczy również umów na okres próbny czy na czas określony, pod warunkiem że okres zatrudnienia przekroczy co najmniej miesiąc.
- Art. 152 – 167 Kodeksu pracy obejmują kompleksową regulację dotyczącą urlopów.
- Pracownik nabywa prawo do urlopu po każdym przepracowanym miesiącu (1/12 części przysługującego mu urlopu).
Wymiar i nabywanie urlopu
Zasadniczy wymiar urlopu to 20 lub 26 dni roboczych. Przysługuje on odpowiednio pracownikom zatrudnionym krócej niż 10 lat (20 dni) i dłużej niż 10 lat (26 dni). Do stażu pracy wliczają się m.in. wcześniejsze zatrudnienie, służba wojskowa czy okresy nauki.
Prawa pracownika podczas urlopu
Wynagrodzenie urlopowe
Podczas urlopu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie urlopowe, obliczane na podstawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z ostatnich 12 miesięcy. Wypłata powinna nastąpić najpóźniej ostatniego dnia roboczego przed urlopem lub – jeżeli strony ustalą inaczej – w innym terminie, o ile pracownik wyrazi na to zgodę.
Ochrona przed wypowiedzeniem i odwołanie z urlopu
Podczas urlopu pracownik korzysta z szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem umowy. Pracodawca może co do zasady odwołać pracownika z urlopu tylko w dwóch przypadkach:
- gdy pracownik zatrudniony na stanowisku kierowniczym – wymaga tego ważny interes zakładu,
- gdy wymaga tego ratowanie mienia przed bezpośrednim niebezpieczeństwem.
W sytuacjach odwołania konieczne jest pisemne powiadomienie pracownika i zapewnienie mu rekompensaty w postaci równoważnego czasu wypoczynku.
Obowiązki informacyjne pracodawcy
Pracodawca ma obowiązek zawiadomić pracownika o udzieleniu urlopu oraz określić termin jego rozpoczęcia i zakończenia. Brak dopełnienia tego obowiązku może prowadzić do roszczeń odszkodowawczych ze strony pracownika za utracony wypoczynek.
Urlop a inne uprawnienia
Urlop na żądanie
Każdemu pracownikowi przysługuje prawo do czterech dni urlopu na żądanie, które może wykorzystać bez wcześniejszego planowania. Wniosek składa się na piśmie lub drogą elektroniczną w dniu rozpoczęcia urlopu, a pracodawca nie ma prawa go odmówić.
Urlop macierzyński i rodzicielski
Obok urlopu wypoczynkowego szczególne znaczenie mają urlopy związane z rodzicielstwem.
- Urlop macierzyński przysługuje matce dziecka – standardowo trwa 20 tygodni, a w przypadku wieloraczków 31 tygodni.
- Urlop rodzicielski – do wykorzystania przez oboje rodziców, łącznie 32 tygodnie po macierzyńskim.
Uprawnienia te chronią pracownicę i pracownika opiekującego się dzieckiem przed wypowiedzeniem umowy oraz zapewniają prawo do świadczeń z ZUS.
Urlopy bezpłatne i zdrowotne
W razie konieczności dłuższej przerwy w pracy pracownik może starać się o urlop bezpłatny, udzielany za porozumieniem stron. Nie przysługuje wtedy wynagrodzenie, a jedynie zachowanie prawa do zatrudnienia na dotychczasowych warunkach.
Dodatkowo istnieją specjalistyczne urlopy zdrowotne (np. dla dawców szpiku lub narządów) oraz dla osób uczestniczących w rehabilitacji zawodowej.
Procedury związane z udzielaniem urlopu
Wniosek urlopowy i plan urlopów
Każdy pracownik składa pisemny wniosek o urlop, określając termin i liczbę dni. W praktyce firmy tworzą coroczny plan urlopów, który harmonizuje potrzeby pracowników z organizacją pracy. Plan taki powinien być konsultowany z przedstawicielami załogi lub z samym pracownikiem.
Przenoszenie urlopu i roszczenia
Urlop niewykorzystany w danym roku pracowniczym może zostać przeniesiony na kolejny, jeśli przyczyną jest choroba pracownika lub urlop macierzyński. Pracownik może dochodzić roszczenia za niewykorzystany urlop w terminie trzech lat od dnia, w którym urlop miał być wykorzystany.
Rozliczenie i dokumentacja
Pracodawca ma obowiązek prowadzić dokumentację dotyczącą sprzężonych z urlopem wniosków i decyzji. Dokumentacja ta stanowi dowód w razie sporów sądowych dotyczących niewłaściwego udzielenia lub wypłaty urlopu.
