Co grozi za rozpowszechnianie fake newsów.

Co grozi za rozpowszechnianie fake newsów to pytanie kluczowe w świetle obowiązujących przepisów prawnych oraz podejmowanych działań prewencyjnych przez organy państwowe i organizacje społeczne. W niniejszym artykule przeanalizujemy definicję fake news, możliwe formy odpowiedzialności karnej i cywilnej, a także sankcje administracyjne i metody profilaktyki w obszarze szerzenia dezinformacji.

Definicja fake news i jej konsekwencje prawne

Termin fake news odnosi się do celowo przygotowanych i rozpowszechnianych komunikatów o charakterze informacyjnym, które zawierają fałszywe lub wyrwane z kontekstu dane, mające na celu wprowadzenie odbiorców w błąd. Kluczową cechą jest intencja manipulacji – autorowi zależy na osiągnięciu określonego efektu, np. podważeniu zaufania do instytucji publicznych, zdyskredytowaniu przeciwnika politycznego czy wzbudzeniu paniki społecznej.

W polskim systemie prawnym brak jest odrębnej definicji „fake news” – zjawisko to rozpatrywane jest w kontekście istniejących norm dotyczących ochrony informacji, dóbr osobistych i bezpieczeństwa publicznego. W praktyce najczęściej przywoływane są przepisy z zakresu:

• Kodeks karny (art. 231 o przestępstwie przeciwko dokumentom oraz art. 212 i 212¹ o zniesławieniu i znieważeniu);
• Kodeks cywilny (art. 23 i 24 o ochronie dóbr osobistych, w tym dobra osobiste);
• ustawy o radiofonii i telewizji oraz o usługach medialnych, regulujące odpowiedzialność nadawców i platform internetowych.

Rozpowszechnianie dezinformacji może prowadzić również do naruszenia przepisów o ochronie informacji niejawnych czy przepisów antyterrorystycznych, gdy celem jest wywołanie niepokoju lub zagrożenia dla państwa.

Odpowiedzialność karna za rozpowszechnianie dezinformacji

Podstawy przepisów

Główne normy penalizujące działania związane z publikacją nieprawdziwych informacji znajdują się w Kodeksie karnym. Przestępstwa mogą być ścigane z oskarżenia publicznego lub prywatnego, w zależności od charakteru naruszonego dobra prawnego.

• Art. 212 kk – przewiduje odpowiedzialność za zniesławienie poprzez pomówienie o postępowanie, które może narazić drugą osobę na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. Kto publicznie rozpowszechnia fake news pomawiający o przestępstwo, podlega karze grzywny lub ograniczenia wolności.
• Art. 231 kk – penalizuje fałszowanie dokumentów i poświadczenie nieprawdy. Choć pierwotnie przepis dotyczy sfery formalnej, może być również stosowany do materiałów medialnych imitujących autentyczne dokumenty.
• Art. 224 kk – zabrania produkcji i rozpowszechniania materiałów o charakterze terrorystycznym. Jeżeli dezinformacja ma na celu wywołanie paniki lub usprawiedliwienie aktów przemocy, możliwe jest zastosowanie tego przepisu.

Kary przewidziane przez prawo karne

W zależności od kwalifikacji czynu, sprawca może ponieść następujące kary:

• Grzywna – najczęściej orzekana sankcja przy przestępstwach pomówienia lub naruszenia dóbr osobistych w internecie.
• Kara ograniczenia wolności – polegająca na wykonywaniu prac społecznie użytecznych, stosowana przy bardziej złożonych formach manifestacji dezinformacji.
• Pozbawienie wolności – zagrożone do lat 2 lub więcej, gdy rozmiary szkody są znaczne albo „fake news” dotyczy kwestii terrorystycznych lub może wywołać masową panikę.

Odpowiedzialność cywilna i ochrona dóbr osobistych

Poza sankcjami karnymi, osoby pokrzywdzone przez publiczne rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji mogą dochodzić roszczeń na gruncie cywilnym. Najczęściej wykorzystywane są przepisy o ochronie dóbr osobistych:

• Art. 23 KC – wymienia dobra osobiste, takie jak wizerunek, godność, zdrowie czy dobre imię.
• Art. 24 KC – przewiduje uprawnienia osoby, której dobra zostały naruszone, w tym żądanie zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, wydania odpowiedniego oświadczenia lub naprawienia szkody na zasadach ogólnych (zwrot kosztów, kompensata).

W wielu sprawach sądy orzekają przeprosiny w mediach o podobnym zasięgu lub nakaz usunięcia treści. Dodatkowo, sąd może zasądzić odszkodowanie za doznaną krzywdę, co stanowi realną odpowiedzialność finansową dla rozpowszechniającego fake news.

Sankcje administracyjne i postępowanie

Organy administracji, takie jak Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów czy Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, mogą nakładać sankcje administracyjne na nadawców i platformy internetowe, które nie usuną lub nie ograniczą dostępu do materiałów zawierających dezinformację. Najważniejsze instrumenty to:

• Upomnienie lub nakaz zaprzestania naruszenia.
• Grzywna administracyjna – wysokości uzależnionej od skali działalności i charakteru naruszenia.
• Decyzja o zakazie świadczenia usług lub cofnięcie licencji nadawcy.

Postępowanie administracyjne zazwyczaj rozpoczyna się z inicjatywy organu lub na wniosek osoby trzeciej. Ważne jest, aby platformy media społecznościowe prezentowały mechanizmy szybkiego reagowania na zgłoszenia użytkowników i prowadziły wewnętrzne procedury weryfikacji materiałów.

Profilaktyka i działania prewencyjne

Odpowiedzialność za rozpowszechnianie fake news to nie tylko konsekwencje prawne, ale też potrzeba edukacji społeczeństwa oraz wdrażania narzędzi umożliwiających weryfikację treści. Wśród najważniejszych działań prewencyjnych można wymienić:

• Kampanie informacyjne o zasadach krytycznego odbioru informacji i weryfikacji źródeł.
• Wprowadzenie standardów etycznych dla redakcji i influencerów.
• Certyfikacja platform ocenianych pod kątem rzetelności.
• Współpracę z organizacjami fact-checkingowymi.
• Regularne szkolenia dla służb publicznych oraz przedstawicieli administracji.

Dzięki połączeniu środków legislacyjnych, administracyjnych i edukacyjnych możliwe jest ograniczenie skali problemu i zwiększenie świadomości prawnej obywateli, co przekłada się na lepszą ochronę praw i wartości demokratycznych.