Prawo podmiotowe Prawo podmiotowe – jest to pewna sfera możności postępowania w określony sposób przyznana i zagwarantowana przez normę prawną, chroniącą majątkowy i niemajątkowy interes podmiotu prawa. Przez możność postępowania należy rozumieć uprawnienia przysługujące podmiotowi prawa. Uprawnieniu jednej strony odpowiada skolerowany z nim obowiązek drugiej strony. Można wyróżnić prawa podmiotowe: proste – jednej stronie przysługuje uprawnienie, któremu odpowiada obowiązek drugiej strony, złożone - każda ze stron jest zarówno uprawniona, jak i zobowiązana.
Normatywnymi postaciami prawa podmiotowego są: prawa kształtujące – podmiot uprawniony w drodze jednostronnej czynności prawne powoduje zmianę lub ustanie stosunku prawnego. Obowiązek drugiej strony polega na uznaniu zaistniałego stanu rzeczy, prawa bezpośrednie – podmiot uprawniony może samodzielnie wykonywać swoje prawo, a inne podmioty mają obowiązek nie przeszkadzania mu w wykonywaniu tego prawa, roszczenia – jest to uprawnienie podmiotu zobowiązanego do żądania spełnienia świadczenia. Roszczenia mogą być wymagalne, jak i nie wymagalne. Wymagalne roszczenie to takie, któro nadaje się do przymusowej egzekucji. Monopol na stosowanie przymusu mają organy państwowe, wyjątkiem jest samoobrona, która polega na odparciu grożącego niebezpieczeństwa oraz samopomoc, czyli sytuacja, gdy uprawniony sam przymusowo wykonuje swoje prawo podmiotowe. Roszczenie jest zbywalne dopiero, gdy jest wymagalne i zostanie stwierdzone na piśmie lub prawomocnym orzeczeniem sądu.
Rodzajem uprawnienia jest również zarzut, z którego może skorzystać osoba przeciwko której uprawnionemu przysługuje roszczenie. Przykładem zarzutu jest zarzut przedawnienia, który sąd uwzględnia na wniosek uprawnionego do zarzutu. Podniesienie zarzutu powoduje oddalenie powództwa, a więc uchylenie się dłużnika od spełnienia świadczenia. Wprawdzie dłużnik dobrowolnie może je spełnić, jednak roszczenie przedawnione staje się roszczeniem niezupełnym, czyli nie nadającym się do przymusowej egzekucji. Prawa podmiotowe, można podzielić również na prawa majątkowe i niemajątkowe, o tym czy dane prawo ma charakter majątkowy, czy nie decyduje głównie jego funkcja a nie kryterium wartości. Innym podziałem jest podział na: prawa względne – czyli takie, które obowiązują strony danego stosunku prawnego (stosunki zobowiązaniowe), prawa bezwzględne – czyli skuteczna wobec wszystkich (erga omnes) np. prawo własności – właściciel może żądać poszanowania jego prawa od każdej osoby, zatem ochrona przysługuje mu wobec każdej osoby to prawo naruszającej.
Prawa akcesoryjne - ich istnienie zależne jest od istnienia innego prawa np. hipoteki nie można ustanowić jeżeli nie ma prawa własności nieruchomości. Prawa związane – czyli prawa, które związane są z istnieniem innego stosunku prawnego, np. hipoteka związana jest z istnieniem wierzytelności. Wykonywanie prawa podmiotowego polega zarówno na czynieniu jak i zaniechaniu. Zgodnie z art. 5 k.c. wykonywanie prawa podmiotowego sprzecznie z zasadami współżycia społecznego i ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa nie jest uznawane za wykonywanie tego prawa, a tym samym nie korzysta z ochrony prawnej. Instytucja nadużycia prawa podmiotowego z art. 5 k.c. jest uwzględniana przez sąd wyjątkowo i to zarówno z urzędu, jak i na wniosek. Należy zaznaczyć, że o nadużyciu prawa podmiotowego mówimy, jeżeli dopuszcza się tego podmiot tego prawa. Na art. 5 k.c. może powołać się osoba, która na co dzień przestrzega zasad współżycia społecznego – zasada „czystych rąk”. (nabycie pierwotne, nabycie pochodne, następstwo pod tytułem szczególnym, następstwo pod tytułem ogólnym, nabycie translatywne, nabycie konstytutywne) Prawa podmiotowe mogą być zbywane. Wyróżniamy nabyciu prawa podmiotowego w sposób pierwotny oraz pochodny. Nabycie pochodne polega na przejściu tego prawa z osoby zbywcy na nabywcę, mamy więc do czynienia z następstwem prawnym. W nabyciu pochodnym zbywca nie może przenieść na nabywcę więcej praw niż sam posiada (nemo plus iuris). Z kolei w nabyciu pierwotnym nie ma następstwa prawnego, zatem nie obowiązuje zasada nemo plus iuris. Przykładem nabycia pierwotnego jest np. stworzenie utworu muzycznego. Nabycie pierwotne przejawia się tu w tym, że prawo to dopiero powstało. Są jednak sposoby nabycia pierwotnego, kiedy mamy do czynienia z prawem już istniejącym, ale nie ma elementu woli osoby prawo „zbywającej”, np. zasiedzenie rzeczy, zawłaszczenie rzeczy niczyjej. Następstwo pod tytułem szczególnym oznacza, że nabywane jest konkretne prawo, a nie ogół praw, z kolei nabycie pod tytułem ogólnym tzw. sukcesja uniwersalna polega na nabyciu wszystkich praw. O tym czy mamy do czynienia z sukcesją syngularną, czy uniwersalną decyduje ustawa. Przykładem sukcesji uniwersalnej jest dziedziczenie. Nabycie translatywne oznacza, że nabywca nabywa prawo podmiotowe o takiej samej treści, z kolei nabycie konstytutywne oznacza że nabyte prawo podmiotowe ma treść zmienioną, może być ona zawężona lub rozszerzona np. przez przepisy ustawy. Z nabyciem konstytutywnym mamy na ogół do czynienia na gruncie nabycia pierwotnego, gdyż wtedy na ogół powstaje nowe prawo podmiotowe. Kolizje praw podmiotowych rozstrzyga się biorąc pod uwagę kryterium preferencji lub kryterium redukcji. To pierwsze oznacza, że preferowane jest prawo wcześniejsze (np. o pierwszeństwie ograniczonego prawa rzeczowego, decyduje data złożenia wniosku o wpis do księgi wieczystej). System redukcji oznacza natomiast proporcjonalne pomniejszenie przysługujących uprawnień, np. jeżeli majątek dłużnika nie wystarcza na całkowite zaspokojenie roszczeń wierzycieli, to ich wierzytelności ulegają odpowiednio pomniejszeniu. Konfuzja prawa podmiotowego, czyli jego zlanie powoduje wygaśnięcie przysługującego prawa. Np. pan X pożyczył panu Y 200000zł., pan Y zmarł, ale w testamencie zapisał panu X cały swój majątek. Dochodzi więc do zlania się praw, bowiem pan X będąc wierzycielem pana Y wskutek dziedziczenia całego jego majątku staje się tym samym „swoim” dłużnikiem, zatem logiczne jest wygaśnięcie wierzytelności, niż zobowiązanie pana X do zwrotu pożyczki samemu sobie. |